Qrenlandiya uğrunda mübarizə

Arktika sürətlə uzaq və kənar bir coğrafiyadan qlobal güc balanslarının yenidən qurulduğu əsas strateji məkana çevrilir. Bu transformasiyanın mərkəzində isə seyrək əhalisi olan, lakin yüksək geostrateji əhəmiyyət daşıyan Qrenlandiya dayanır. ABŞ-ın son açıqlamaları, Avropadan gələn etirazlar və NATO daxilində artan narahatlıqlar Arktika geosiyasətinin getdikcə daha mürəkkəb xarakter aldığını göstərir.

Qrenlandiya niyə önəmlidir?

Qrenlandiyanın əhəmiyyəti bir neçə faktorun kəsişməsindən qaynaqlanır:

Strateji mövqeyi: Şimali Amerika ilə Avropa arasında yerləşir və Arktikadan Atlantikaya çıxışı təmin edən GIUK boşluğuna nəzarət edir. Bu dəhliz NATO üçün sualtı qayıqların və hərbi gəmilərin hərəkətini izləmək baxımından kritikdir.

Hərbi infrastruktur: ABŞ burada Pituffik Kosmik Bazası vasitəsilə erkən xəbərdarlıq, raketdən müdafiə və kosmik müşahidə imkanlarını təmin edir.

Təbii resurslar: Buzların əriməsi ilə Qrenlandiyanın yeraltı ehtiyatları – nadir torpaq elementləri, minerallar və potensial enerji resursları – daha əlçatan olur.

Bu faktorlar Qrenlandiyanı sadəcə uzaq bir ada deyil, Arktika təhlükəsizliyi və qlobal rəqabətin açar həlqəsinə çevirir.

Gərginliyin yeni mərhələsi: ABŞ marağı və Avropanın reaksiyası

2026-cı ilin əvvəlində ABŞ prezidenti Donald Trampın “ABŞ-ın Qrenlandiyaya ehtiyacı var” açıqlaması bu mövzuda köhnə, lakin həssas müzakirələri yenidən alovlandırdı. Açıqlamalar təhlükəsizlik prizmasından edilsə də, Danimarka və Avropada suverenliyə yönəlmiş dolayı təhdid kimi qəbul olundu.

Qrenlandiya hökuməti bu fikirləri açıq şəkildə rədd etdi və beynəlxalq hüquqa, eləcə də öz müqəddəratını təyinetmə prinsipinə hörmət tələb etdi. Danimarka da Qrenlandiyanın satış mövzusu olmadığını vurğuladı, lakin eyni zamanda ABŞ-la NATO çərçivəsində müdafiə əməkdaşlığını davam etdirdiyini bildirdi.

Geosiyasi risklər və strateji dinamikalar

1. NATO daxilində çatlar riski

NATO üzvü olan bir ölkənin ərazisi ilə bağlı belə iddiaların səsləndirilməsi alyans daxilində etimadı zədələyə bilər. Danimarka tərəfi açıq şəkildə bildirib ki, bu cür ritorika NATO-nun daxili birliyini risk altına qoya bilər.

2. Rusiyanın strateji yanaşması

Rusiya Arktikanı öz təhlükəsizlik perimetri kimi görür və son illərdə burada hərbi mövcudluğunu gücləndirib. Moskva ABŞ-ın Qrenlandiya ilə bağlı mövqeyini NATO-nun genişlənməsi və Qərbin təzyiq siyasətinin sübutu kimi təqdim edərək, bu arqumenti daxili legitimasiya üçün istifadə edir.

3. Çinin “kənardan iştirak” strategiyası

Çin özünü “Arktikaya yaxın dövlət” kimi təqdim edir və bölgədə ticarət marşrutları, resurslara çıxış və infrastruktur layihələri ilə maraqlanır. Qrenlandiyanın mineral ehtiyatları və Arktik dəniz yolları Pekinin uzunmüddətli strategiyasında xüsusi yer tutur. Bu, ABŞ və Rusiyanın planlamasında Çini dolayı, lakin mühüm faktor kimi saxlayır.

Daha geniş mənzərə: Arktikanın idarə olunması

Əvvəllər Arktika əsasən əməkdaşlıq və regional razılaşmalar əsasında idarə olunurdu. Lakin artan rəqabət bölgəni sərt suverenlik və təhlükəsizlik mübarizəsi məkanına çevirir. Bu isə təkcə hərbi deyil, eyni zamanda iqlim diplomatiyası, yerli xalqların hüquqları və resursların istismarı baxımından da risklər yaradır.

Nəticə: Post-Soyuq müharibə düzəni üçün sınaq

Qrenlandiya ətrafında yaranan müzakirələr daha geniş bir reallığı üzə çıxarır: Arktika artıq XXI əsrin əsas geosiyasi teatrlarından biridir. Burada:

ABŞ Qərbin strateji dərinliyini möhkəmləndirməyə çalışır,

Rusiya şimal cinahını və yeni marşrutları qorumağa yönəlir,

Çin iqtisadi və logistik imkanlarla bölgəyə daxil olmağa çalışır,

Avropa isə suverenliklə alyans öhdəlikləri arasında balans axtarır.

Yaxın perspektivdə Qrenlandiyanın birbaşa münaqişə meydanına çevrilməsi ehtimalı ola bilər. Ancaq ABŞ buna görə çox resurs xərcləməlidir. Lakin onun ətrafında formalaşan strateji rəqabət Arktikanın gələcək onilliklərdə necə idarə olunacağını müəyyən edəcək.

Rüstəm Tağızadə

AJM Mərkəzi, Siyasi Analitik