ABŞ-İsrailin İrana Hücumu: Region Alov İçində – Strateji Analiz

Bugün, 28 fevral 2026-cı il, Yaxın Şərq tarixində yeni və çox təhlükəli bir səhifə açıldı. ABŞ və İsrail Silahlı Qüvvələrinin İrana qarşı birgə "genişmiqyaslı döyüş əməliyyatları"na başlaması və Tehranın dərhal cavab zərbələri ilə münaqişə artıq bütün regionu bürüyüb. Bu, sadəcə növbəti gərginlik deyil, oyunun qaydalarını kökündən dəyişəcək geosiyasi zəlzələdir.

I. Strateji Satranç Taxtası: Avrasiyanın Mərkəzində Zəlzələ

Bu hücum, İranı Avrasiyanın ən kritik kilidi kimi görən strateji baxış bucağından dəyərləndirilməlidir. Tehranın süqutu və ya parçalanması, sadəcə bir ölkənin məğlubiyyəti deyil, bütün regional güc balansının alt-üst olması deməkdir.

1. Rusiya və Çinə Zərbə: İran, Rusiyanın "cənub yumşaq qarnı"nın qoruyucusu, Çinin isə "Bir Kəmər Bir Yol" layihəsinin Qərbi Asiyadakı ən mühüm quru və enerji keçid nöqtəsidir. Bu ölkənin ABŞ-ın nəzarətinə keçməsi və ya xaosa sürüklənməsi, Moskva və Pekinin strateji maraqlarına ən ağır zərbələrdən biridir.
2. Enerji Savaşı: İranın cavab zərbələri nəticəsində BƏƏ, Qətər, Küveyt və Bəhreynin vurulması, münaqişənin artıq Körfəz neft infrastrukturuna sıçradığını göstərir. Bu, qlobal enerji təhlükəsizliyini birbaşa təhdid edən və neft qiymətlərini idarəolunmaz səviyyələrə fırlada biləcək bir inkişafdır. ABŞ-ın öz müttəfiqlərinin yerləşdiyi ölkələrdəki bazalarının vurulması, bu ölkələri istər-istəməz müharibənin içinə çəkir.
3. ABŞ-ın Yeni Batması: Trampın "böyük və davamlı kampaniya" vəd etməsi, ABŞ-ın yenidən Yaxın Şərq bataqlığına çəkilmə riskini daşıyır. İranın coğrafi böyüklüyü, əhalisi və mürəkkəb relyefi nəzərə alındıqda, onu işğal etmək və nəzarətdə saxlamaq, Əfqanıstan və İraqın cəmindən də çətin olacaq.

II. Region Dövlətləri və Gələcək Ssenarilər

Bu hücumun region ölkələrinə təsiri üç səviyyədə olacaq:

1. Birbaşa Hədəf Olanlar (Körfəz ölkələri, İordaniya, İraq): Artıq atəş altındadırlar. Onların ən böyük dilemması, öz torpaqlarındakı ABŞ bazalarının düşmən hücumlarına hədəf olmasıdır. Bu, onların suverenliyinə zərbədir və daxili sabitliklərini təhlükə altına alır. Bundan sonra bu ölkələr, ABŞ-a ev sahibliyi etməyin “zəhərli hədiyyə” olduğunu daha kəskin anlayacaqlar.
2. Kənarda Dayananlar (Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı): Onlar üçün əsas risk, münaqişənin genişlənərək onlara da sıçraması, qaçqın dalğaları və ya iqtisadi çöküşün təsirləridir. Səudiyyə Ərəbistanı İranla birbaşa toqquşmaq istəməsə də, şiə əhalisinin yaşadığı şərq vilayətlərində gərginlik arta bilər.
3. Uzunmüddətli Perspektiv: Bu müharibə, Yaxın Şərqdəki bütün ittifaqları yenidən formalaşdıracaq. Körfəz ölkələri, ABŞ-ın onları qorumaq əvəzinə, onları hədəf halına gətirdiyini görə bilər. Bu isə, onların Çin və ya Rusiya kimi alternativ təhlükəsizlik təminatçılarına yönəlməsinə səbəb ola bilər.

IV. İran Nə Zamanadək Müdafiə Oluna Bilər?

Bu sualın cavabı hərbi gücdən çox, daxili amillərlə bağlıdır:

• Hazırkı Vəziyyət: İran hələ də güclü cavab verə bilir və ballistik raketləri ilə regiondakı ABAS hədəflərini vurmaqdadır. Lakin Nyu-York Taymsının xəbəri, Tehran şəhərində xof və çaşqınlıq olduğunu göstərir. Ali Rəhbər Xameneinin harada olduğu bilinmir, hökumət xalqa təlimat vermək əvəzinə, inqilabi mahnılar yayımlayır, insanlar özbaşına və təşkilatsız şəkildə şəhərdən qaçmağa çalışır.
• Daxili Zəiflik: Yanvardakı qanlı etirazların yaratdığı travma hələ keçməmiş, fevralın sonunda yenidən başlayan tələbə etirazları fonunda gələn bu hücum, rejimi iki cəbhədə mübarizəyə məcbur edir. Kommunikasiyaların kəsilməsi, banklarda pul olmaması, ərzaq qiymətlərinin dözülməz səviyyəsi – bütün bunlar rejimin daxildən çökmə riskini artırır.

İranın uzunmüddətli dayanıqlığı sual altındadır. Müntəzəm ordu və İnqilab Keşikçiləri ehtimal ki, aylarla müqavimət göstərə bilər. Lakin dövlət infrastrukturunun (elektrik, rabitə, nəqliyyat) dağıdılması və xalqın rejimdən getdikcə təcrid olunması, onun müdafiə qabiliyyətini sürətlə əridəcək. Trampın "xalq öz işini ələ alacaq" mesajı məhz bu məqama işarədir: rejimi xaricdən vur, içəridən çökdür.

Hərbi baxımdan, bu əməliyyat klassik "hava-dəniz döyüşü" (air-sea battle) konsepsiyasının İrana tətbiqidir. ABŞ və İsrail müharibənin ilkin mərhələsində üç əsas hədəfə fokuslanıb: 1) İranın Hava Hücumundan Müdafiə sistemləri (səmanı "açmaq" üçün), 2) ballistik raket zavodları və anbarları (Tehranın əsas çəkindirici gücünü sıradan çıxarmaq üçün) və 3) komanda mərkəzləri (rəhbərliyin rabitəsini kəsmək üçün) . İki təyyarədaşıyan gəmi qrupundan qalxan təyyarələr və Körfəzdəki bazalardan havaya qalxan F-22 və F-35-lər bu zərbələri endirir . İranın cavabı isə məhz bu bazalara yönəlib: Bəhreyndəki 5-ci Donanma, Qətərdəki Əl-Udeyd bazası və BƏƏ-dəki Əl-Dəfrada konteynerlər raket atəşinə tutulub . Bu, Tehranın simmetrik gücə (hava qüvvəsi) malik olmadığı üçün asimmetrik üstünlüyünə – ballistik raketlərinə – sığındığını göstərir . İran həmçinin Husi üsyançıları və İraqdakı şiə milislərini də ABŞ hədəflərinə qarşı aktivləşdirə bilər ki, bu da müharibəni yeddi cəbhəli münaqişəyə çevirər . Lakin əsas hərbi sual cavabsız qalır: ABŞ-ın "raket sənayesini yerlə-yeksan edəcəyik" vədindən sonra, İranın əlində nə qədər raket qalacaq və bu ehtiyat nə qədər davam edəcək?

Nəticə: Yeni Norma, Yeni Qeyri-müəyyənliklər

Bu hücum, ABŞ-İsrail-İran münaqişəsini birbaşa və açıq müharibə mərhələsinə daşıyıb. Artıq geri dönüş yoxdur. Qarşıdakı günlər və həftələr aşağıdakı suallara cavab axtaracaq:

1. Rejim dəyişikliyi baş verəcəkmi? İran rəhbərliyi həm xarici hücum, həm də daxili üsyan qarşısında nə qədər dayana bilər?
2. Müharibə nə qədər genişlənəcək? İranın cavab zərbələri nəticəsində artıq regiona yayılmış bu münaqişə, Səudiyyə Ərəbistanı və ya Türkiyə kimi digər gücləri də içinə çəkə bilər.
3. ABŞ nə qədər batacaq? Trampın vəd etdiyi "böyük kampaniya", ABŞ-ı uzunmüddətli və yorucu bir işğala sürükləyə bilər ki, bu da onun Çinə qarşı diqqətini tamamilə yayındırar.

Bu müharibənin yeganə qalibi yoxdur. Ancaq ən böyük itirən, döyüş meydanına çevrilmiş Yaxın Şərq xalqları və qlobal sabitlik olacaq. İranın cavab zərbələri nəticəsində vurulan Ərəb körfəzi ölkələri, indidən bu münaqişənin qiymətini ödəməyə başlayıblar.

AJM Mərkəzi,

Siyasi Analitik Rüstəm Tağızadə