Güc, iradə və səbr: ABŞ–Çin qarşıdurmasının real dinamikası

Güc, iradə və səbr: ABŞ–Çin qarşıdurmasının real dinamikası:İqtisadi güc ilə hərbi güc arasında balans pozulduqda, beynəlxalq siyasətdə nəticələr adətən proqnozlaşdırıla bilən olur. Əgər hərbi gücə malik iqtisadiyyat, bu gücdən istifadə etməyə siyasi iradəsi olmayan və ya onu hələ formalaşdırmamış iqtisadiyyatla qarşı-qarşıya gəlirsə, təşəbbüs üstünlüyü ilk tərəfin əlində cəmlənir.

ABŞ–Çin qarşıdurmasında hazırda müşahidə etdiyimiz mənzərə məhz budur.

Vaşinqton və Pekin ümumi güc göstəricilərinə görə bir-birinə yaxınlaşsa da, əsas fərq resurslarda deyil, istifadə niyyətindədir. ABŞ açıq şəkildə göstərir ki, qlobal mövqelərini qorumaq və bərpa etmək üçün hərbi alətləri masadan götürməyib. Çin isə hələlik bu mərhələyə keçməyib — ya buna hazır deyil, ya da vaxtın öz xeyrinə işlədiyini düşünür.

Bu kontekstdə İran və Venesuela ətrafında baş verənlər lokal hadisələr yox, strateji mesajlardır. ABŞ-ın Venesuelada Çin maraqlarını sıxışdırması və İran sahillərində hərbi mövcudluğunu artırması Pekinə ünvanlanmış açıq siqnaldır: Vaşinqton Çinlə birbaşa toqquşmadan qaçaraq onun enerji və logistika dayaqlarını zəiflətməyə çalışır. Bu, Çin üçün riskli, amma cavabı hələlik qeyri-müəyyən olan bir çağırışdır.

Əgər ABŞ Çin iqtisadiyyatını Venesuela və İran kimi alternativ enerji və marşrutlardan sistemli şəkildə ayıra bilsə, Pekinin uzunmüddətli qlobal layihələri ciddi sual altına düşər. Xüsusilə “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsünün həm quru, həm də dəniz komponentləri üçün Yaxın Şərqdə sabitliyin pozulması kritik nəticələr doğura bilər. Bu baxımdan ABŞ-ın addımları Çinin qlobal ambisiyalarına birbaşa deyil, dolayı zərbə xarakteri daşıyır.

Bununla belə, Çin təkbaşına hərbi konfrontasiyaya girməkdən çəkinir. Bu məqamda tez-tez Rusiya–Çin strateji tərəfdaşlığı gündəmə gətirilir. Teorik olaraq bu tandem ABŞ-ın hərbi ekspansiyasına ciddi baryer yarada bilər. Lakin praktiki müstəvidə nə Pekin, nə də Moskva hələlik Vaşinqtonla açıq güc balansı nümayiş etdirmək istəmir. Hər iki paytaxt dialoq, vaxt qazanma və qarşı tərəfin daxili zəifliklərinə ümid strategiyasını üstün tutur.

Məsələ ondadır ki, ABŞ-ın hazırkı davranış modeli məhz bu boşluqdan qidalanır. Qarşısında real hərbi-siyasi baryer görmədikcə, Vaşinqton təşəbbüsü əldən vermək niyyətində deyil. Bu, bir tərəfdən ABŞ-ın öz gücünə olan inamını, digər tərəfdən isə bu gücün artıq əvvəlki kimi risksiz olmadığını sübut etmək cəhdini göstərir.Nəticədə bugünkü beynəlxalq sistem paradoksal vəziyyətə düşüb. ABŞ artıq əvvəlki hegemon deyil, amma bunu qəbul etmək istəmir. Çin və Rusiya isə ABŞ-la bərabər olduqlarını bilir, lakin bunu açıq şəkildə nümayiş etdirməyə tələsmirlər. Hər kəs vaxtın kimin əleyhinə işlədiyini hesablayır və ümid edir ki, qarşı tərəf səhvi özü edəcək.

Bu qarşıdurmanın daha az görünən, lakin həlledici ölçüsü enerji marşrutları üzərində nəzarətdir. ABŞ birbaşa Çinlə toqquşmadan, onu alternativ enerji mənbələrindən və təhlükəsiz nəqliyyat xətlərindən mərhələli şəkildə uzaqlaşdırmağa çalışır. İran, Venesuela və dəniz keçidləri ətrafında artan təzyiq məhz bu marşrutların gələcəkdə kimin nəzarətində olacağına dair mübarizənin tərkib hissəsidir.

Venesuela və İran sadəcə nöqtələr deyil; onlar Çin iqtisadi maşınının 'yanacaq çənləridir'. ABŞ bu çənləri deşməklə Pekini müharibəsiz dayandırmağa çalışır. Bu, klassik 'dolayı hərəkət' strategiyasıdır."

Nəticədə, gələcək nizamı iqtisadiyyatın həcmi deyil, o iqtisadiyyatı qorumaq üçün kimin ilk tətiyi çəkməyə hazır olduğu müəyyən edəcək. Şahmat taxtasında vaxt artıq Çinin müttəfiqi deyil, ABŞ-ın təzyiq alətidir."

AJM Mərkəzi

Siyasi Analitik, Rüstəm Tağızadə