Netanyahunun Altıbucaqlı İttifaq Vizyonu

İsrail Baş naziri Binyamin Netanyahu son açıqlamasında regionda həm "radikal şiə oxu"na, həm də "yaranan radikal sünni oxu"na qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı bir ittifaq qurmaq niyyətini bəyan etdi. Hindistan, Yunanıstan, Kipr və adı açıqlanmayan bəzi ərəb, Afrika və Asiya ölkələrini əhatə edəcəyi bildirilən bu "altıbucaqlı" (hexagon) struktur, Yaxın Şərq geosiyasətində yeni reallıqların xəbərçisi kimi təqdim olunur. Lakin bu iddialı vizyonun arxasında duran real güc dinamikası, potensial risklər və həyata keçirilmə imkanları nə dərəcədə reallığı əks etdirir?

Lider Faktoru və Daxili Motivasiyalar

Netanyahunun bu çıxışı, onun Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (ICC) hərbi cinayətlər ittihamı ilə üzləşdiyi, Qəzzadakı müharibənin İsraili beynəlxalq təcridə sürüklədiyi bir məqamda gəlir. Belə şəraitdə verilən bu kimi strateji mesajlar, adətən, bir neçə məqsədə xidmət edir:

1. Daxili auditoriyaya mesaj: "İsrail tək deyil, onun güclü müttəfiqləri var" narrativi, ictimai rəydə təhlükəsizlik hissini gücləndirir və mövcud siyasətə dəstəyi artırır.
2. Beynəlxalq imic bərpası: Qlobal miqyasda tənqid hədəfinə çevrilmiş bir liderin "yeni ittifaq qurucusu" rolu oynaması, diqqəti başqa istiqamətə yönəltmək cəhdidir.
3. Rəqiblərə qarşı psixoloji üstünlük: "Radikal sünni oxu" kimi qeyri-müəyyən bir təhdidin vurğulanması, həm Türkiyə kimi regional rəqiblərə, həm də Səudiyyə Ərəbistanı kimi potensial tərəfdaşlara qarşı bir təzyiq elementinə çevrilə bilər.

Burada əsas risk odur ki, liderə bağlı siyasət uzunömürlü olmur. Netanyahunun siyasi gələcəyi qeyri-müəyyən olduğu halda, onun şəxsi vizyonu üzərində qurulan ittifaq konstruksiyası da zəif təməl üzərində dayanmış olur.

Geopolitik Satranc Taxtasında Boşluqlar

Bölgədə yeni ittifaq qurmaq cəhdləri, daha geniş geosiyasi oyunun tərkib hissəsidir. Bu planda diqqət çəkən məqamlar və risklər bunlardır:

Hindistan faktorunun strateji çəkisi: Hindistanın bu konstruksiyaya daxil edilməsi, ittifaqa qlobal ölçü qazandırır. Yeni Dehli üçün İsrail, həm müdafiə texnologiyaları təminatçısı, həm də Çinin "Bir Kəmər Bir Yol" layihəsinə alternativ marşrutların (IMEC – Hindistan-Orta Şərq-Avropa dəhlizi) Aralıq dənizinə açılan qapısıdır. Lakin Hindistanın bu ittifaqa daxil olması, onun ənənəvi müttəfiqləri (xüsusilə Körfəz ərəb ölkələri) ilə münasibətlərini gərginləşdirə bilər. Hindistan neftinin böyük hissəsini hələ də bu ölkələrdən alır.

Şərqi Aralıq dənizi tənliyi: Yunanıstan və Kiprin ittifaqa cəlb edilməsi, İsrailin Şərqi Aralıq dənizindəki enerji ehtiyatlarının (qaz) Avropaya nəqli layihələrini (EastMed) təhlükəsizlik baxımından dəstəkləmək istəyi ilə bağlıdır. Bu, eyni zamanda regionda ən böyük orduya sahib olan və Şimali Kiprə nəzarət edən Türkiyəni bu enerji oyunundan kənarlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu isə Ankara ilə münasibətləri daha da gərginləşdirəcək və Türkiyəni İranla daha sıx əməkdaşlığa sürükləyə bilər.

Səudiyyə Ərəbistanının mövqeyi: Bu "altyapı"nın ən böyük zəifliyi, ərəb dünyasının ən güclü sünni dövlətinin – Səudiyyə Ərəbistanının adının çəkilməməsidir. Qəzzadakı müharibə və İsrailin Fələstin siyasəti səbəbindən Ər-Riyadla normallaşma prosesi donmuş vəziyyətdədir. Ərəb dünyasının lideri olmadan qurulacaq bir ittifaq, ciddi regional dəstəkdən məhrum qalacaq və daha çox "dostluq qrupu" xarakteri daşıyacaq.

Coğrafi və İqtisadi Reallıqların Diktəsi

Hərbi və siyasi ittifaqların uzunömürlülüyü, çox vaxt coğrafi yaxınlıq, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və enerji təhlükəsizliyi kimi amillərlə müəyyən olunur. Bu baxımdan "altıbucaqlı" konsepsiya ciddi suallar doğurur:

1. Coğrafi uçurum problemi: İsraillə Hindistan arasında minlərlə kilometr məsafə var. Belə dağınıq coğrafiyaya malik ölkələrin hərbi koordinasiyası, logistik dəstəyi və qarşılıqlı müdafiəsi son dərəcə çətin və bahalıdır. İttifaq üzvləri arasında quru əlaqəsi olmaması, onları təcrid olunmuş adalara çevirir.
2. Enerji asılılığı: Hindistan neft və qaz ehtiyacının əhəmiyyətli hissəsini hələ də Fars Körfəzi ölkələrindən (Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, İraq) idxal edir. Bu ittifaq, Hindistana enerji təhlükəsizliyi təminatı verə biləcək bir iqtisadi struktura malik deyil. Əksinə, bu ölkələrlə münasibətlərin gərginləşməsi, Hindistanın enerji təhlükəsizliyini birbaşa təhdid edər.
3. ABŞ faktoru: Bütün bu regional təşəbbüslərin arxasında dayanan əsas güc ABŞ-dır. Lakin Vaşinqtonun getdikcə daxili problemlərə və Asiya-Sakit okean regionuna (Çinə qarşı) fokuslanması, Yaxın Şərqdəki hərbi varlığını azaltması ehtimalını gücləndirir. Heç bir regional güc (nə İsrail, nə Türkiyə, nə Səudiyyə) təkbaşına ABŞ-ın təmin etdiyi təhlükəsizlik şemsiyesini əvəz edə bilməz. ABŞ dəstəyi olmadan bu cür ittifaq konstruksiyaları kağız üzərində qalmağa məhkumdur.

Nəticə: Yeni Reallıq, Yoxsa Strategiya Oyunu?

Netanyahunun "altıbucaqlı" vizyonu, dəyişən Yaxın Şərq geosiyasətində İsrailin yeni müttəfiqlər axtarışının ifadəsidir. Hindistan, Yunanıstan və Kipr kimi ölkələrlə əlaqələrin dərinləşdirilməsi, İsrailin beynəlxalq təcriddən çıxmaq və iqtisadi-texnoloji əməkdaşlığı genişləndirmək istəyi baxımından məntiqlidir.

Lakin bu vizyonun real siyasi-hərbi ittifaqa çevrilməsi qarşısında ciddi maneələr var:

• Regional ağırlıqların olmaması: Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və ya BƏƏ kimi əsas sünni ərəb oyunçularının bu çərçivədə yer almaması, ittifaqın regional təsir gücünü məhdudlaşdırır.
• Coğrafi və iqtisadi uyğunsuzluqlar: Dağınıq coğrafiya və enerji asılılıqları, üzvlər arasında ümumi təhlükəsizlik təhdidi algısını zəiflədir.
• Liderə bağlılıq riski: Bu quruculuğun Netanyahunun siyasi taleyi ilə bu qədər bağlı olması, onun uzunmüddətli perspektivini şübhə altına alır.
• Türkiyə və İran faktorları: İttifaqın rəqib olaraq təyin etdiyi güclər (İran və potensial Türkiyə), hərbi və demoqrafik baxımdan ittifaq üzvlərinin çoxundan güclüdür.

Nəticə etibarilə, Netanyahunun elan etdiyi "altıbucaqlı" ittifaq, mövcud geosiyasi reallıqları əks etdirməkdən daha çox, dəyişən güc balansında İsrailin özünə yeni yer tapmaq cəhdinin ifadəsidir. Bu, bir "niyyət bəyannaməsi" olaraq dəyərlidir, lakin gerçək bir ittifaqa çevrilməsi üçün ya Səudiyyə Ərəbistanı kimi bir sünni ağırlığının, ya da ABŞ-ın daha açıq və birbaşa dəstəyinin bu konstruksiyaya daxil olması zəruridir. Hal-hazırda isə bu, daha çox "seçilmiş tərəfdaşlıq" olaraq qalmağa məhkumdur.

AJM Mərkəzi,

Siyasi Analitik Rüstəm Tağızadə