Azərbaycanla yəhudi xalqlarının oxşar Xocalı və Holokost faciələri

XX əsrin faciələri, o cümlədən Xocalı və Holokost, insanlığa bir daha xatırladır ki, sülh və tolerantlıq dəyərləri qorunmadıqda, nifrət və zorakılıq böyük fəlakətlərə yol aça bilər

XX əsr və XXI əsrin əvvəlləri etnik və milli zəmində baş vermiş kütləvi zorakılıq hadisələri ilə yadda qalmışdır. Bu baxımdan Azərbaycan və yəhudi xalqlarının tarixində xüsusi yer tutan iki faciə – Xocalı soyqırımı və Holokost – həm siyasi, həm hüquqi, həm də humanitar aspektlərdən geniş tədqiq olunur. Xocalı soyqırımı və Holokost arasında müəyyən oxşarlıqlar mövcuddur, baxmayaraq ki, onların miqyası və tarixi konteksti fərqlidir. Hər iki hadisə fərqli tarixi və geosiyasi kontekstdə baş versə də, onların müqayisəli təhlili etnik zorakılıq, kollektiv yaddaş və beynəlxalq hüququn tətbiqi baxımından mühüm elmi əhəmiyyət daşıyır.

Holokost 1933–1945-ci illərdə Almaniyada hakimiyyətdə olmuş Nasist Partiyasının irqi ideologiyasının nəticəsi olaraq formalaşmışdır. Adolf Hitler rəhbərliyi altında həyata keçirilən antisemit siyasət nəticəsində təxminən altı milyon yəhudi sistemli şəkildə məhv edilmişdir, onlardan 1,5 milyonu uşaqlardır. Bu proses dövlət səviyyəsində planlaşdırılmış, hüquqi aktlar, təbliğat mexanizmləri və sənayeləşmiş ölüm düşərgələri vasitəsilə həyata keçirilmişdir.

Xocalı soyqırımı isə 1992-ci il fevralın 26-da Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinin ən gərgin mərhələsində baş vermişdir. Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərinin işğalı zamanı yüzlərlə dinc sakin həlak olmuşdur. Hadisə post-sovet məkanında etnik münaqişələrin ən faciəvi nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Xocalıda qətlə yetirilmiş 613 nəfərdən 106 nəfəri qadın, 63 nəfəri azyaşlı uşaq, 70 nəfəri isə qocalardır. Xocalı faciəsində 8 ailə bütovlükdə məhv edilmiş, 24 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirmişdir. Bu cinayətdə 56 nəfər xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilmişdir.

Holokost beynəlxalq hüquqda “soyqırımı” anlayışının formalaşmasına birbaşa təsir göstərmişdir. 1948-ci ildə qəbul olunmuş “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiya məhz nasist cinayətlərinin hüquqi qiymətləndirilməsi zərurətindən irəli gəlmişdir. Holokost beynəlxalq tribunal qərarları ilə insanlıq əleyhinə cinayət və soyqırımı kimi tanınmışdır. Xatırladaq ki, BMT Baş Assambleyası tərəfindən 2005-ci il noyabrın 1-də qəbul olunmuş müvafiq qətnaməyə əsasən, hər il yanvarın 27-si Beynəlxalq Holokost Qurbanlarının Anım Günü kimi qeyd edilir.

“Bu soyqırımı, eyni zamanda, bütün bəşəriyyətə qarşı tarixi bir cinayətdir” - deyən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1994-cü il fevralın 24-də Milli Məclis “Xocalı soyqırımı (genosidi) günü haqqında” qərar qəbul etdi. 1997-ci ildən Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsini yad etmək məqsədi ilə hər il fevral ayının 26-sı saat 17:00-da Azərbaycan Respublikası ərazisində Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq sükut dəqiqəsi elan edilmişdir. 2008-ci ildə “Xocalıya ədalət” beynəlxalq maarifləndirmə kampaniyasına start verilmişdir. Kampaniya bir çox ölkələrdə səmərəli şəkildə fəaliyyət göstərir.

Xocalı soyqırımı bir çox ölkələrdə qəbul olunan parlament aktlarında tanınmış və xatırlanmışdır. Bu vaxtadək 18 ölkənin (Bosniya və Herseqovina, Kolumbiya, Çex Respublikası, Honduras, İordaniya, Meksika, Pakistan, Panama, Peru, Sudan, Cibuti, Qvatemala, Paraqvay, Sloveniya, Şotlandiya, İndoneziya, Əfqanıstanın, Bolqarıstan) qanunverici orqanı, həmçinin ABŞ-ın 24 ştatı tərəfindən müvafiq parlament qətnamələri qəbul edilmişdir. 20 noyabr 2012-ci il tarixində Cibutidə keçirilmiş İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 39-cu sessiyasında Xocalıda törədilmiş cinayətləri soyqırımı kimi tanıyan qətnamə qəbul edilmişdir. 2013-cü ilin fevral ayında Qahirədə keçirilən İƏT İslam Zirvə Konfransının 12-ci sessiyasında qəbul olunan Yekun Kommünikedə üzv dövlətlər Xocalı soyqırımının tanınması istiqamətində zəruri səylər göstərməyə çağırılırlar.

Müqayisəli təhlil göstərir ki, hər iki hadisədə əsas hədəf etnik və milli kimliyə görə seçilmiş mülki əhali olmuşdur. Qadınlar, uşaqlar və yaşlıların qətlə yetirilməsi faktı kütləvi zorakılığın miqyasını və xarakterini nümayiş etdirir. Bundan əlavə, hər iki xalq üçün bu faciələr kollektiv yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Anım mərasimləri, memorial komplekslər və elmi araşdırmalar bu yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Ümummili lider Heydər Əliyev 22 aprel 1999-cu ildə Vaşinqtonda yəhudi xalqının soyqırımı tarixini əks etdirən "Holokost" Xatirə Muzeyində çıxışında bildirib ki, alman faşistlərinin yəhudilərə qarşı həyata keçirdiyi soyqırımı bəşər tarixində ən dəhşətli, ən faciəli hadisələrdən biridir: “Biz Azərbaycanda soyqırımın nə olduğunu bilirik. XX əsrdə bizim də xalqımıza qarşı bir neçə dəfə soyqırım siyasəti həyata keçirilmiş və azərbaycanlılar dəhşətli faciələrə düçar olmuş, məhv olmuşlar. Bunları görərək, xalqımız bu faciələrin şahidi olaraq, biz yəhudilərin dünyada nə qədər faciələrlə rastlaşdığını da bilirik və bunu öz faciəmiz kimi qəbul edirik”.

Hər ilin yanvarın 27-də Bakıda da mütəmadi olaraq Holokost soyqırımı ilə bağlı tədbirlər keçirilir. Bu tədbirlərdə ölkəmizin suverenliyi, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizədə şəhid olmuş Azərbaycanın qəhrəman övladlarının, Xocalı soyqırımı və Holokost qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilir. Hətta BMT-nin Azərbaycandakı nümayəndəliyi və İsrail dövlətinin səfirliyi tərəfindən Xolokost Qurbanlarının Beynəlxalq Anım Günü ilə əlaqədar 2018-ci il yanvar ayının 23-dən 27-nə kimi Bakıda Xolokost həftəsi təşkil edilib. Bu həftə ərzində ADA Universiteti, Binəqədi rayon Gənclər Evi və Bakı Oxford məktəbində 3 sərginin və Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş "Xolokostun uşaqları" adlı sənədli filmin nümayişi keçirilib.

XX əsrin faciələri, o cümlədən Xocalı və Holokost, insanlığa bir daha xatırladır ki, sülh və tolerantlıq dəyərləri qorunmadıqda, nifrət və zorakılıq böyük fəlakətlərə yol aça bilər. Bu hadisələrin dərindən öyrənilməsi və beynəlxalq səviyyədə hüquqi-mənəvi qiymət verilməsi gələcəkdə oxşar cinayətlərin qarşısının alınması üçün vacibdir. Tarixdən nəticə çıxarmaq, insan hüquqlarına hörmət etmək və xalqlar arasında qarşılıqlı anlayışı gücləndirmək bəşəriyyətin ən mühüm vəzifələrindən biridir.

Xocalı soyqırımı və Holokost fərqli tarixi şəraitdə baş verməsinə baxmayaraq, etnik nifrətin və radikal ideologiyanın insanlıq üçün necə ağır nəticələr doğura biləcəyini göstərir. Bu hadisələrin müqayisəli öyrənilməsi beynəlxalq hüququn inkişafı, münaqişələrin qarşısının alınması və tolerantlıq dəyərlərinin təşviqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi faciələrin obyektiv və elmi əsaslarla araşdırılması gələcəkdə oxşar hadisələrin təkrarlanmaması üçün mühüm şərtdir. Çünki yer üzündə insanlığa qarşı törədilən soyqırımılarına birgə etiraz səsinin ucaldılması bəşəriyyət üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Tərcümə etdi: Ayna Əlixan

Diaspor Fəaliyyətinə Jurnalistlərin Dəstəyi İctimai Birliyinin sədri Fuad Hüseynzadə

השואה וחוג’אלי – טרגדיות דומות של העם האזרבייג’ני והעם היהודי
טרגדיות המאה העשרים, ובכללן חוג’אלי והשואה, מזכירות לאנושות פעם נוספת כי כאשר ערכי השלום והסובלנות אינם

נשמרים, שנאה ואלימות עלולות להוביל לאסונות כבדים.
המאה העשרים וראשית המאה העשרים ואחת נחרתו בזיכרון בשל אירועי אלימות המונית על רקע אתני ולאומי. בהקשר זה, שתי טרגדיות בעלות מקום מיוחד בהיסטוריה של העם האזרבייג’ני והעם היהודי – רצח העם בחוג’אלי והשואה – נחקרות בהרחבה מן ההיבטים הפוליטיים, המשפטיים וההומניטריים. קיימים קווי דמיון מסוימים בין רצח העם בחוג’אלי לבין השואה, אף שממדיהם והקשרם ההיסטורי שונים. אף ששני האירועים התרחשו בהקשרים היסטוריים וגאופוליטיים שונים, ניתוחם ההשוואתי נושא חשיבות מדעית רבה בהיבטי אלימות אתנית, זיכרון קולקטיבי ויישום המשפט הבינלאומי.
השואה התגבשה בשנים 1933–1945 כתוצאה מן האידאולוגיה הגזענית של המפלגה הנאצית ששלטה בגרמניה. תחת הנהגתו של אדולף היטלר יושמה מדיניות אנטישמית אשר הובילה להשמדה שיטתית של כשישה מיליון יהודים, מתוכם כ-1.5 מיליון ילדים. תהליך זה תוכנן ובוצע ברמת המדינה, באמצעות חקיקה, מנגנוני תעמולה ומחנות השמדה מתועשים.
רצח העם בחוג’אלי התרחש ב-26 בפברואר 1992 בשלב המתוח ביותר של הסכסוך הארמני–אזרבייג’ני. במהלך כיבוש העיר חוג’אלי שבאזור קרבאך נהרגו מאות אזרחים חפים מפשע. האירוע נחשב לאחת הדוגמאות הטרגיות ביותר של סכסוכים אתניים במרחב הפוסט-סובייטי. מתוך 613 ההרוגים בחוג’אלי, 106 היו נשים, 63 ילדים קטינים ו-70 קשישים. שמונה משפחות הושמדו כליל, 24 ילדים איבדו את שני הוריהם ו-130 ילדים איבדו אחד מהוריהם. באירוע זה נרצחו 56 בני אדם באכזריות מיוחדת.
השואה השפיעה ישירות על גיבוש המונח “רצח עם” במשפט הבינלאומי. אמנת 1948 בדבר מניעת פשע רצח עם והענשתו נבעה מן הצורך להעניק הערכה משפטית לפשעי הנאצים. השואה הוכרה על ידי טריבונלים בינלאומיים כפשע נגד האנושות וכרצח עם. נזכיר כי בהתאם להחלטת העצרת הכללית של האו”ם מיום 1 בנובמבר 2005, מצוין מדי שנה ב-27 בינואר יום הזיכרון הבינלאומי לשואת העם היהודי.
“זהו רצח עם שהוא גם פשע היסטורי נגד האנושות כולה” – כך אמר המנהיג הלאומי היידר אלייב, וביוזמתו אימץ הפרלמנט של אזרבייג’ן ב-24 בפברואר 1994 החלטה על יום רצח העם בחוג’אלי. מאז 1997 מצוין מדי שנה ב-26 בפברואר בשעה 17:00 ברחבי הרפובליקה של אזרבייג’ן דקת דומייה לזכר קורבנות רצח העם בחוג’אלי. בשנת 2008 הושקה יוזמת ההסברה הבינלאומית “צדק לחוג’אלי”, הפועלת בהצלחה במדינות רבות.
רצח העם בחוג’אלי הוכר והוזכר בהחלטות פרלמנטריות במדינות רבות. עד כה אימצו גופי החקיקה של 18 מדינות וכן 24 מדינות בארצות הברית החלטות מתאימות. ב-20 בנובמבר 2012, במושב ה-39 של מועצת שרי החוץ של ארגון שיתוף הפעולה האסלאמי בג’יבוטי, התקבלה החלטה המכירה בפשעים שבוצעו בחוג’אלי כרצח עם. בפברואר 2013, בוועידת הפסגה האסלאמית ה-12 שנערכה בקהיר, נקראו המדינות החברות לפעול להכרה ברצח העם בחוג’אלי.
הניתוח ההשוואתי מראה כי בשני האירועים היעד המרכזי היה אוכלוסייה אזרחית שנבחרה בשל זהותה האתנית והלאומית. רצח נשים, ילדים וקשישים ממחיש את ממדי האלימות ההמונית ואת אופייה. נוסף על כך, עבור שני העמים מהוות טרגדיות אלה גורם מרכזי בעיצוב הזיכרון הקולקטיבי. טקסי זיכרון, אתרי הנצחה ומחקרים מדעיים תורמים לשימור זיכרון זה. בנאומו ב-22 באפריל 1999 במוזיאון השואה בוושינגטון ציין היידר אלייב כי רצח העם שביצעו הפשיסטים הגרמנים נגד היהודים הוא מן האירועים האיומים והטרגיים ביותר בהיסטוריה האנושית: “באזרבייג’ן אנו יודעים מהו רצח עם. במאה העשרים יושמה גם נגד עמנו מדיניות של רצח עם מספר פעמים, והאזרבייג’נים חוו טרגדיות איומות והושמדו. כעם שהיה עד לאסונות אלו, אנו מבינים עד כמה טרגדיות חווה העם היהודי בעולם ורואים בכך גם את טרגדייתנו”.
מדי שנה ב-27 בינואר נערכים בבאקו אירועים לציון השואה. באירועים אלה מונצחים בדקת דומייה גם בני אזרבייג’ן שנפלו במאבק למען ריבונות המדינה, עצמאותה ושלמותה הטריטוריאלית, וכן קורבנות חוג’אלי והשואה. בינואר 2018 אורגנה בבאקו “שבוע השואה” ביוזמת נציגות האו”ם באזרבייג’ן ושגרירות מדינת ישראל. במסגרת השבוע התקיימו שלוש תערוכות והוקרנה הגרסה המתורגמת לאזרית של הסרט התיעודי “ילדי השואה” באוניברסיטת ADA, בבית הנוער של מחוז בינאגדי ובבית הספר אוקספורד בבאקו.
טרגדיות המאה העשרים, ובכללן חוג’אלי והשואה, מזכירות לאנושות כי כאשר ערכי השלום והסובלנות אינם נשמרים, שנאה ואלימות עלולות להוביל לאסונות כבדים. לימוד מעמיק של אירועים אלה והענקת הערכה משפטית ומוסרית ברמה הבינלאומית חיוניים למניעת פשעים דומים בעתיד. הפקת לקחים מן ההיסטוריה, כיבוד זכויות האדם וחיזוק ההבנה ההדדית בין עמים הם מן המשימות החשובות ביותר של האנושות.
אף שרצח העם בחוג’אלי והשואה התרחשו בנסיבות היסטוריות שונות, הם מדגימים כיצד שנאה אתנית ואידאולוגיה קיצונית עלולות להביא לתוצאות הרות אסון לאנושות. לימודם ההשוואתי חשוב לפיתוח המשפט הבינלאומי, למניעת סכסוכים ולקידום ערכי הסובלנות. חקירה אובייקטיבית ומבוססת מדעית של טרגדיות היסטוריות היא תנאי חיוני למניעת הישנותן. שכן השמעת קול מחאה משותף נגד מעשי רצח עם ברחבי העולם היא בעלת חשיבות מכרעת לאנושות.

תרגמה: איינה אליחאן
יושב ראש הארגון הציבורי לתמיכת עיתונאים בפעילות תפוצות: פואד חוסיינזאדה